Belleza y hospitalidad en Piñar

Sinds zeven weken woon ik nu in Havana. Na zoveel weken in de mooie stad, maar met veel lawaai en heel veel mensen, moet voor een paar dagen de rust gezocht worden. Het is tijd om ‘la Habana’ te verlaten voor een trip naar de provincie Piñar del Rio. Als ik met een Tsjechische vriend op het punt sta om de stad te verlaten wordt ik zoals alle buitenlanders in Cuba, overvallen door maagproblemen. Nadat ik een paar dagen binnen een straal van tien meter rond het toilet heb doorgebracht, neemt mijn stoelgang weer bekende vormen aan, en ben ik er klaar voor. Ik vertrek alleen (de Tsjech is al weg) naar Viñales, een stadje ten westen van Havana.

Valle de Viñales
Als ik in Viñales uit de bus stap word ik als een popster onthaald door zo’n twintig vrouwelijke fans die mij allemaal in huis willen hebben. Helaas blijken het vrouwen te zijn die kamers in hun huizen verhuren, en staan ze er niet speciaal voor mij. Maar dan, wat een toeval! Angela, een Duitse vriendin uit Havana loopt iets verderop over straat. Ze is bezig met een tweeweekse fietstocht door Cuba en is net vandaag ook in Viñales. Na een avondje hangen in een salsa café is het s’ochtends tijd om de beroemde vallei te bekennen (Angela fietst weer verder). In de vallei staan zogenaamde ‘Mogotes’. Een grote rivier heeft het zachte kalksteen uit de vallei weggesleten, en er zijn vingerhoedachtige bergen, oftewel ‘Mogotes’ in de vallei achtergebleven.

Er wordt veel tabak verbouwd, waarvan befaamde Cubaanse sigaren zoals Cohiba’s en Montecristo’s gemaakt worden. Een boer geeft me een rondleiding over zijn boerderij. Rond maart is het oogsttijd. De grote bladeren van de tabaksplant worden afgesneden, aan elkaar geregen en voor vijftig dagen in een houten schuur opgehangen. Daarna gisten de bladeren, krijgen ze nog diverse behandelingen en worden ze naar de fabriek gestuurd waar er wereldklassigaren van gerold worden. Een sigaar heet ‘tabacco’ of ‘habano’, in Cuba. Ik loop verder door de velden en een vriendelijke boerin nodigt me uit om haar ‘guarapo’ te proeven. Met een molen perst ze suikerrietstengels uit. Ze mixed het sap uit het suikerriet met rum en limoen, en het resultaat is een onweerstaanbaar drankje: ‘guarapo’. Ze laat me nog wat lokale lekkernijen keuren, en laat me daarna nog één van de grotten in een ‘Mogote’ zien.

In totaal heb ik zo’n drie dagen de tijd om mijn reisdoel te bereiken. In de Loneley Planet heb ik foto’s gezien van een wonderschoon strand in het uiterste westen van Cuba op het schiereiland Guanahacabibes: Playa Maria de la Gorda. Het is dus tijd om de reis te hervatten. In een vorig blogbericht heb ik verteld over de twee valuta’s in Cuba. Omdat reizen met toeristische bussen die je in Peso Convertible betaald, 25 keer zo duur is als ‘normaal transport’, en zo als het een antropoloog betaamd, besluit ik met ‘Cubaanse bussen’ naar Maria de la Gorda te reizen. Nou dat heb ik geweten…

Busbelevenis
Voor tien eurocent worden we (ik ben de enige buitenlander) in een gele veertig jaar oude Amerikaanse schoolbus zonder stoelen geladen (je kent ze wel uit de films). De bus wordt twee keer zo vol als lijnbus 12, van station Utrecht naar de universiteit, gepropt. Ik sta ergens onder de oksels van een lange Cubaan, en tegen de billen van een andere Cubaan aangedrukt, en weet eindelijk wat het woord ‘eenheidsworst’ betekent. Maar het houdt nog niet op. Iedere keer als je denkt dat de bus écht vol is, stopt de bus en stouwen nóg meer mensen zich naar binnen: een tiener, een oude oma, een militair, en een moeder met een vier maanden oude baby. Daartussen weet zich ook nog een verkoper te verplaatsten om zijn kauwgom en lolly’s aan de man te brengen. Op een gegeven moment begint het hard te regenen en staat ‘de worst’ voor een dilemma: óf de mensen bij de open ramen worden kleddernat, óf de ramen gaan dicht met een ‘benauwde situatie’ als gevolg. Er wordt voor de gulden middenweg gekozen: de ramen worden iedere minuut even open gedaan om frisse lucht binnen te laten komen. Hoewel de tocht niet bepaald een pretje is zie je dat niet goed terug in de Cubaanse gezichten. Natuurlijk hoor je wat gezucht, maar ze lijken blij te zijn een ritje te hebben en leggen zich bij de situatie neer. Na anderhalf uur bereik ik Isabel Rubio, een stadje op doorreis.

Na een kwartier wachten gebeurt het volgende: een hypermoderne tourbus rijd zich voor (van het ‘schoolreisje’ soort). De halfvolle bus, die evenveel kost als de vorige, is uitgerust met luxe stoelen, airconditioning en muziek. Het contrast kan niet groter zijn! Dit is Cuba…niet alles is even goed geregeld hier. De bussen gaan niet verder dan Mon Lazo, een stadje 50 km. voor Maria de la Gorda. Dus ik ben op ‘boteille’ (liften) aangewezen. Ik heb geluk: na een half uur wachten komt er een jeep voorbij. Samen met een paar andere liftende Cubanen rijden we naar het volgende stadje. Maar plots stopt de jeep, en de chaffeur zegt: “ik ga niet verder dan dit.” Nou daar sta ik dan samen met een andere jongen in de ‘middle of nowhere’ s’avonds om negen uur in het donker. “In het volgende ‘gat’ is een café waar s’avonds altijd nog auto’s langskomen”, verzekert de jongen.

Na een paar kilometer lopen en na aan de lokale mosquito’s een paar liter bloed gedoneerd te hebben, komen we aan in het gat, een verzameling van zo’n tien huizen. Het is nu na tienen s’avonds en nog steeds geen auto... Sylvio, een langsfietsende jongen probeert te helpen: een oude vrouw heeft een bed over. Maar ze is zo arm dat ze geen eten voor me heeft en daarom wil ze me (uit schaamte?) liever niet in huis hebben. Uiteindelijk zegt hij: “vamos” (kom mee, we gaan). Ik achterop de fiets naar zijn woonplaats: twee flatgebouwen, werkelijk ‘in het midden van niets’. Ik wordt hartelijk door zijn vriendelijke moeder onthaald. Nadat ik goed te eten heb gekregen is het tijd om te gaan slapen. Sylvio’s stiefvader is weg, dus kruipt hij bij zijn moeder in bed zodat ik in zijn bed kan slapen!

Maria de la Gorda
De volgende bereiken Sylvio en ik met een paar lifts, Playa Maria de la Gorda… Het is inderdaad een ‘bella’ playa, met wit zand, palmbomen, helder water met rif en tropische vissen. Na een dagje snorkelen en verbakken (eigenwijs als ik ben heb ik me niet ingesmeerd) liften we terug met een rondreizend echtpaar uit Oostenrijk. Daar staan ze weer: twee flatgebouwen op het platteland. Er wonen ongeveer tweehonderd mensen die zelf ook niet snappen waarom ze híer wonen. Ze grappen dat deze woonplaats een illustratie is van alle Cubaanse problemen tegelijkertijd: armoede, geen transport, slecht onderhouden huizen en altijd problemen met water -en stroomvoorziening. De toiletpot van de familie is gebroken. Maar ze hebben geen geld (50 euro) om de pot te vervangen. Omdat er in deze dagen geen stromend water is, douche ik mij met plastic beker en een teil. De nieuwe zwart-wit televisie in de woonkamer hebben ze pasgeleden na lang sparen voor zo’n 50 euro op de kop kunnen tikken (elektronica is schaars en voor onze begrippen heel erg duur).

‘Amerikaanse’ dromen…
De mensen hier hebben het niet makkelijk, en praten open over hun problemen. Maar toch…wat zijn het leuke mensen. De hele tijd hebben ze een lach op het gezicht, zijn ze aan het grappen en grollen, hebben ze een positieve instelling, en hebben ze veel contact met elkaar. De sociale cohesie is enorm, om een wetenschappelijke vakterm te gebruiken. Dit is iets wat ík observeer. Zij zien andere dingen voor zich: ze hebben dromen waarin ze een betere toekomst zien. Maar niet in Cuba en met deze regering. Ze dromen ‘Amerikaans’. De engelse taalcursussen in de buurt, floreren. En het schijnt dat er vorig jaar rond de 2.000 mensen! uit de regio naar de noorderbuur zijn vertrokken. Voor een gigantisch geldbedrag (in Cubaanse begrippen) is het mogelijk om per bootje via Mexico illegaal de overtocht te maken. In tegenstelling tot economische vluchtelingen, uit Mexico bijvoorbeeld, krijgen Cubanen die in Amerika aankomen direct een verblijfsvergunning en recht op werk.

Met deze strategie, gecombineerd met een vijftig jaar durende economische boycot, probeert de V.S. Cuba te verzwakken zodat de regering ten val komt en er een nieuwe democratische regering geïnstalleerd kan worden. Dat is ze nog niet gelukt, en zal waarschijnlijk ook niet lukken nu Cuba in het Venezuela van Hugo Chavez een nieuwe suikeroom heeft gevonden. Het is de Amerikanen wel gelukt om tienduizenden, misschien wel honderdduizenden Cubanen te doen verlangen naar een nieuw leven in het ‘land van je dromen’, weliswaar na een levensgevaarlijke overtocht. Na mijn afgeslagen aanbod om een deel van het geld voor een nieuwe toiletpot te betalen, “we vinden vriendschap en gastvrijheid belangrijker dan geld”, zeg ik de gastvrije familie gedag.

De laatste paar uur van de trip rijd ik met een oude Russische Lada-taxi. Onderweg krijgen we een grote tropische regenbui over ons heen. De snelweg wordt overspoelt met water en het zicht is slecht, en helemaal omdat de ruitenwisser het niet doet. De chauffeur lijkt zich daar niets van aan te trekken en jakkert met dezelfde snelheid door. Pas als ik zeg: “suave amigo” (rustig aan vriend), mindert hij vaart. Ook gedraagt hij zich opvallend onrustig als er politie langs de kant van de weg staat. Als we in Havana zijn aangekomen en de auto tot stilstand is gekomen zegt hij: “weet je waarom ik uitkeek voor politiecontroles onderweg?”. “Nee”, antwoord ik. “Nou…ehh omdat ik geen rijbewijs heb”, zegt de man. “ Ik stap zo snel mogelijk uit de auto, en dank God dat ik weer heelhuids terug ben in Havana…

Business as usual
Nu ben ik weer bezig met het onderzoek. Mijn netwerk groeit en ik verzamel steeds meer informatie. Ik heb intussen contact met een Cubaanse econoom, sociologe en antropoloog. Daarnaast heb ik veel contacten met de ‘normale mensen’ waar het bij een antropoloog toch vooral om draait. Het is niet altijd even makkelijk. Ik ben geïnteresseerd in de invloed van het niet officiële inkomen van de Habaneros, zoals fooien, zwart werk, verkopen van gestolen goederen (zoals sigaren), en overschrijvingen van familie uit het buitenland Vaak weten familieleden niet eens van elkaar hoeveel ze verdienen, laat staan dat ze dat aan mij, een blonde buitenlander vertellen. Toch kom ik door observatie en vertrouwelijke gesprekken redelijk veel te weten over mijn onderzoeksonderwerp.

Omdat mijn visa voor twee maanden geldig is moet ik noodgedwongen het land even verlaten om een paar dagen later weer terug te komen. Begin maart vertrek ik dus naar het eiland waar “the sun is shiiiining, and the wheater is sweeeet…”: Jamaica. Daarna blijf ik nog drie weken in Cuba tot het einde van april.

Rechtsbovenaan in de blog heb ik een nieuw fotoalbum geplaatst. En bedankt voor jullie reacties en persoonlijke e-mails. Adios!